خلاصهای جامع از استاندارد حسابرسی 501 و الزامات آن
استاندارد حسابرسی 501: خلاصه کامل و جامع
کلیات و دامنه کاربرد
استاندارد حسابرسی 501 به ملاحظات خاص حسابرس در کسب شواهد حسابرسی کافی و مناسب درباره موجودی مواد و کالا، دعاوی حقوقی و ادعاهای مرتبط با واحد تجاری، و اطلاعات قسمتها در حسابرسی صورتهای مالی میپردازد. این استاندارد باید همراه با استاندارد 200 مطالعه شود و از اول فروردین 1395 برای دورههای مالی لازمالاجرا است.
هدف استاندارد
هدف حسابرس کسب شواهد کافی و مناسب درباره موارد زیر است:
- وجود و وضعیت موجودی مواد و کالا
- کامل بودن دعاوی حقوقی و ادعاهای مرتبط با واحد تجاری
- ارائه و افشای اطلاعات قسمتها طبق استانداردهای حسابداری مربوط
الزامات حسابرسی موجودی مواد و کالا
در صورت اهمیت موجودی مواد و کالا در صورتهای مالی، حسابرس باید شواهد کافی و مناسب درباره وجود و وضعیت آنها کسب کند که شامل موارد زیر است:
- نظارت بر شمارش موجودی مواد و کالا، مگر در مواردی که این کار عملی نباشد. این نظارت شامل ارزیابی دستورالعملها و روشهای شمارش، مشاهده اجرای آنها، وارسی موجودی و انجام شمارشهای نمونهای است.
- بررسی سوابق نهایی موجودی مواد و کالای پایان دوره برای اطمینان از انعکاس صحیح شمارش واقعی.
- اگر شمارش در تاریخی غیر از تاریخ صورتهای مالی انجام شود، حسابرس باید روشهای حسابرسی اضافی برای اطمینان از ثبت مناسب تغییرات بین تاریخ شمارش و تاریخ صورتهای مالی اجرا کند.
- در صورت عدم امکان نظارت بر شمارش در تاریخ صورتهای مالی، حسابرس باید شمارش در تاریخ دیگر را نظارت کند و روشهای حسابرسی درباره معاملات بین دو تاریخ انجام دهد.
- اگر نظارت بر شمارش عملی نباشد، حسابرس باید روشهای جایگزین را برای کسب شواهد اجرا کند و در صورت عدم امکان کسب شواهد کافی، گزارش حسابرس را طبق استاندارد 705 تعدیل کند.
- اگر موجودی نزد سایر اشخاص نگهداری میشود و از نظر مالی مهم است، حسابرس باید از طریق درخواست تأییدیه یا وارسی مستندات، شواهد کافی درباره موجودی کسب کند.
الزامات حسابرسی دعاوی حقوقی و ادعاها
حسابرس باید روشهایی جهت تشخیص دعاوی حقوقی و ادعاهای مرتبط که ممکن است خطر تحریف بااهمیت ایجاد کنند، اجرا کند که شامل موارد زیر است:
- پرس و جو از مدیران اجرایی، وکیل حقوقی درونسازمانی و دیگر افراد مربوط
- بررسی صورتجلسات ارکان راهبری و مکاتبات بین واحد تجاری و وکیل حقوقی برونسازمانی
- بررسی حساب هزینههای حقوقی
اگر خطر تحریف بااهمیت ارزیابی شود یا شواهدی وجود داشته باشد که دعاوی حقوقی بااهمیت دیگری موجود است، حسابرس باید مستقیماً با وکیل حقوقی برونسازمانی مکاتبه کند و تأییدیه دریافت کند. در صورت وجود محدودیتهای قانونی، روشهای جایگزین اجرا میشود.
چنانچه مدیران اجرایی مانع مکاتبه یا ارائه پاسخ مناسب شوند یا حسابرس نتواند شواهد کافی به دست آورد، باید گزارش حسابرس را طبق استاندارد 705 تعدیل کند.
حسابرس باید از مدیران اجرایی و ارکان راهبری تأییدیه کتبی دریافت کند مبنی بر افشای کامل دعاوی حقوقی و ادعاهای شناخته شده و انجام حسابداری و افشای لازم طبق استانداردهای حسابداری.
الزامات حسابرسی اطلاعات قسمتها
حسابرس باید شواهد کافی و مناسب درباره ارائه و افشای اطلاعات قسمتها کسب کند. این شواهد از طریق موارد زیر فراهم میشود:
- کسب شناخت از شیوههای مدیران اجرایی در تعیین اطلاعات قسمتها
- ارزیابی احتمال افشای مناسب طبق استانداردهای حسابداری
- آزمون کاربرد شیوهها در صورت لزوم
- اجرای روشهای تحلیلی یا سایر روشهای حسابرسی متناسب با شرایط
توضیحات کاربردی
موجودی مواد و کالا
نظارت بر شمارش موجودی مواد و کالا
مدیران اجرایی معمولاً سالیانه شمارش موجودی مواد و کالا انجام میدهند تا مبنایی برای تهیه صورتهای مالی فراهم کنند. نظارت حسابرس بر شمارش شامل موارد زیر است:
- وارسی موجودی برای اطمینان از وجود و ارزیابی شرایط مانند موجودیهای ناباب، معیوب یا راکد
- مشاهده رعایت دستورالعملها و روشهای شمارش و کنترل نتایج
- انجام شمارشهای نمونهای برای اعتبارسنجی نتایج شمارش
- ارزیابی خطرهای تحریف بااهمیت مرتبط با موجودی و کنترلهای داخلی مرتبط
- تعیین زمانبندی شمارش و مکانهای نگهداری موجودی برای تصمیمگیری مناسب
- در صورت نیاز، استفاده از کارشناسان حسابرسی
ارزیابی دستورالعملها و روشهای شمارش
حسابرس باید بررسی کند که دستورالعملهای واحد تجاری شامل موارد زیر باشند:
- فعالیتهای کنترلی مانند جمعآوری سوابق شمارش و کنترل سوابق استفاده نشده
- تشخیص صحیح درصد تکمیل کار در جریان ساخت و موجودیهای کم گردش یا متعلق به اشخاص ثالث
- روشهای برآورد مقادیر موجودیهای خاص
- کنترلهای نقل و انتقالات موجودی پیش، حین و پس از شمارش
مشاهده نحوه اجرای روشهای شمارش
حسابرس مشاهده میکند که روشهای شمارش چگونه اجرا میشوند و صحت کنترلهای مربوط به انتقالات موجودی را ارزیابی میکند. همچنین ممکن است اطلاعات مربوط به انتقالات را برای بررسیهای بعدی درخواست کند.
وارسی و شمارش نمونهای موجودیها
حسابرس با وارسی موجودیها و انجام شمارشهای نمونهای، شواهد کافی درباره وجود و وضعیت موجودیها کسب میکند و صحت سوابق شمارش را اعتبارسنجی میکند.
شمارش موجودی در تاریخی غیر از تاریخ صورتهای مالی
در برخی موارد شمارش موجودی در تاریخی غیر از تاریخ صورتهای مالی انجام میشود. در این موارد:
- حسابرس باید اثربخشی کنترلها بر تغییرات موجودی بین تاریخ شمارش و تاریخ گزارش را ارزیابی کند.
- اگر سیستم ثبت دائمی موجودی استفاده میشود، باید بررسی کند که ثبتهای اصلاحی به درستی انجام شدهاند.
- مغایرتهای عمده بین شمارش و سوابق ثبت دائمی باید بررسی و دلایل آن مشخص شود.
غیرعملی بودن نظارت بر شمارش موجودی
اگر نظارت بر شمارش به دلیل شرایط خاصی مانند مسائل امنیتی عملی نباشد، حسابرس باید روشهای جایگزین مانند وارسی مستندات فروش اقلام را اجرا کند. در صورت عدم امکان کسب شواهد کافی، گزارش حسابرس طبق استاندارد 705 تعدیل میشود.
موجودی نزد سایر اشخاص
اگر موجودی نزد سایر اشخاص نگهداری میشود و از نظر مالی مهم است، حسابرس باید:
- درخواست تأییدیه از سایر اشخاص انجام دهد.
- در صورت لزوم، نظارت بر شمارش موجودیهای امانی یا بررسی گزارشهای حسابرسی سایر اشخاص را انجام دهد.
- مستندات مربوط به مواد و کالای امانی را وارسی کند.
- تأییدیه از اشخاصی که موجودیها به وثیقه گذاشته شدهاند، درخواست کند.
دعاوی حقوقی و ادعاها
کامل بودن دعاوی حقوقی و ادعاها
دعاوی حقوقی و ادعاهای مرتبط ممکن است آثار بااهمیتی بر صورتهای مالی داشته باشند و نیازمند افشا یا ذخیره باشند. حسابرس باید از طریق روشهای زیر شواهد کافی کسب کند:
- پرس و جو از مدیران اجرایی، وکیل حقوقی درونسازمانی و دیگر افراد
- بررسی اطلاعات کسبشده در فرایند ارزیابی خطر و شناخت واحد تجاری
- بررسی حساب هزینههای حقوقی و مدارک مرتبط مانند صورتحسابها
مکاتبه و مذاکره با وکیل حقوقی برونسازمانی
در مواردی که خطر تحریف بااهمیت وجود دارد یا شواهدی از دعاوی مهم دیگر باشد، حسابرس باید مستقیماً با وکیل حقوقی برونسازمانی مکاتبه کند و تأییدیه دریافت نماید. اگر محدودیت قانونی وجود داشته باشد، روشهای جایگزین اجرا میشود.
مکاتبات باید شامل موارد زیر باشد:
- فهرست دعاوی و ادعاهای شناخته شده
- ارزیابی مدیران اجرایی از نتایج دعاوی و برآورد آثار مالی آن، شامل هزینهها
- درخواست تایید معقول بودن ارزیابیها و ارائه اطلاعات تکمیلی در صورت نقص
در صورت لزوم، حسابرس ممکن است با وکیل حقوقی مذاکره کند، خصوصاً در موارد پیچیده یا وجود اختلاف نظر با مدیران اجرایی. این مذاکرات معمولاً با اجازه مدیران و حضور نمایندگان آنها انجام میشود.
حسابرس نباید تاریخ گزارش خود را قبل از تکمیل فرایند کسب شواهد کافی تعیین کند و باید شواهد مربوط به آخرین وضعیت دعاوی را تا تاریخ گزارش کسب کند.
اطلاعات قسمتها
بر اساس استانداردهای حسابداری مربوط، واحد تجاری ممکن است ملزم یا مجاز به افشای اطلاعات قسمتها باشد. وظیفه حسابرس کسب شواهد کافی درباره ارائه و افشای این اطلاعات در صورتهای مالی به عنوان یک مجموعه واحد است.
حسابرس باید:
- از شیوههای مدیران اجرایی در تعیین اطلاعات قسمتها شناخت کسب کند، از جمله بررسی مواردی مانند:
- فروش، نقل و انتقالات و هزینههای بین قسمتها و حذف مبالغ بین قسمتها
- مقایسه بودجهها و نتایج مورد انتظار مانند سود عملیاتی به درصد فروش
- تخصیص داراییها و هزینهها به قسمتها
- یکنواختی با دورههای مالی قبل و کفایت افشا در صورت تغییر رویهها
- اجرای آزمونهای کاربردی شیوهها در صورت لزوم
- انجام روشهای تحلیلی یا سایر روشهای حسابرسی متناسب با شرایط