خلاصه‌ای جامع از استاندارد حسابرسی 500 و شواهد حسابرسی

خلاصه جامع استاندارد حسابرسی 500: شواهد حسابرسی

کلیات و دامنه کاربرد

استاندارد حسابرسی 500 به تشریح شواهد حسابرسی مورد استفاده در حسابرسی صورت‌های مالی می‌پردازد و مسئولیت حسابرس را در طراحی و اجرای روش‌های حسابرسی جهت کسب شواهد کافی و مناسب بیان می‌کند. این شواهد پشتوانه نتیجه‌گیری‌های معقول حسابرس و اظهارنظر وی درباره صورت‌های مالی است.

این استاندارد برای تمام شواهد حسابرسی کسب‌شده در جریان انجام حسابرسی کاربرد دارد و سایر استانداردها به جنبه‌ها یا موضوعات خاصی از شواهد حسابرسی می‌پردازند.

تاریخ اجرا: لازم‌الاجرا برای حسابرسی‌های صورت‌های مالی دوره مالی از اول فروردین 1395 به بعد است.

هدف استاندارد

هدف اصلی حسابرس از اجرای این استاندارد، طراحی و اجرای روش‌هایی است که بتواند شواهد حسابرسی کافی و مناسب برای پشتیبانی از نتیجه‌گیری‌های معقول حاصل کند تا اظهارنظر حسابرس بر مبنای آن‌ها باشد.

تعاریف کلیدی

• سوابق حسابداری: ثبت‌ها و مدارک پشتیبان مرتبط با صورت‌های مالی مانند قراردادها، دفاتر حسابداری و سایر مستندات.
• شواهد حسابرسی: اطلاعاتی که حسابرس برای رسیدن به نتیجه‌گیری‌های اظهارنظر خود استفاده می‌کند، شامل اطلاعات در سوابق حسابداری و سایر منابع.
• کارشناس واحد تجاری: فرد یا سازمان دارای تخصص غیرحسابداری که توسط واحد تجاری برای کمک در تهیه صورت‌های مالی استفاده می‌شود.
• کافی بودن: معیار کمی شواهد حسابرسی که به میزان و تعداد شواهد اشاره دارد و تحت تاثیر ارزیابی ریسک تحریف بااهمیت است.
• مناسب بودن: معیار کیفی شواهد حسابرسی که شامل مرتبط بودن و قابل اتکا بودن آن‌ها است.

الزامات استاندارد

شواهد حسابرسی کافی و مناسب

حسابرس باید روش‌های حسابرسی را طوری طراحی و اجرا کند که در شرایط موجود، بتواند شواهد کافی و مناسب برای پشتیبانی از نتیجه‌گیری‌های خود کسب کند.

اطلاعات مورد استفاده به عنوان شواهد حسابرسی

حسابرس باید هنگام طراحی و اجرای روش‌ها، به مرتبط بودن و قابل اتکا بودن اطلاعات توجه نماید. اگر اطلاعات توسط کارشناس واحد تجاری تهیه شده باشد، حسابرس موظف است:

• صلاحیت، توانایی‌ها و بی‌طرفی کارشناس را ارزیابی کند.
• با نحوه کار کارشناس آشنا شود.
• مناسب بودن کار کارشناس را به عنوان شواهد حسابرسی بررسی کند.

همچنین حسابرس باید صحت و کامل بودن اطلاعات تهیه شده توسط واحد تجاری را ارزیابی و در صورت نیاز اقدامات تکمیلی انجام دهد.

انتخاب اقلام برای آزمون به منظور کسب شواهد حسابرسی

حسابرس باید شیوه‌های انتخاب اقلام برای آزمون کنترل‌ها و جزئیات را به گونه‌ای تعیین کند که برای رسیدن به اهداف روش‌های حسابرسی اثربخش باشد.

تناقض در شواهد حسابرسی یا تردید نسبت به قابلیت اتکای آن

در صورت وجود تناقض میان شواهد به‌دست آمده از منابع مختلف یا تردید در قابل اتکا بودن شواهد، حسابرس باید تغییرات لازم در روش‌های حسابرسی را تعیین و اثرات احتمالی آن را بررسی کند.

توضیحات کاربردی

ماهیت و اهمیت شواهد حسابرسی

شواهد حسابرسی اساساً از اجرای روش‌های حسابرسی به دست می‌آید و ممکن است شامل اطلاعات از حسابرسی‌های قبلی، روش‌های کنترل کیفیت، سوابق حسابداری و حتی اطلاعات تهیه شده توسط کارشناسان واحد تجاری باشد.

شواهد حسابرسی باید از نظر کمی (کافی بودن) و کیفی (مناسب بودن) ارزیابی شوند و این ارزیابی به قضاوت حرفه‌ای حسابرس بستگی دارد. شواهد کافی بیشتر زمانی لازم است که ریسک تحریف بااهمیت بالاتر باشد.

منابع شواهد حسابرسی

• سوابق حسابداری: از طریق تجزیه و تحلیل، بررسی، اجرای مجدد روش‌ها و تطبیق داده‌ها.
• اطلاعات مستقل: مانند تأییدیه‌های اشخاص ثالث، گزارش‌های تحلیلگران و داده‌های رقبا که اطمینان بیشتری فراهم می‌کنند.

روش‌های کسب شواهد حسابرسی

روش‌های اصلی عبارتند از:

• آزمون کنترل‌ها: ارزیابی اثربخشی کنترل‌های داخلی.
• آزمون‌های محتوا: شامل آزمون جزئیات و روش‌های تحلیلی برای کشف تحریف‌ها.
• پرس‌وجو: کسب اطلاعات از افراد آگاه به صورت کتبی یا شفاهی.
• وارسی: بررسی سوابق و مدارک به شکل فیزیکی یا الکترونیکی.
• مشاهده: نظارت بر فرآیندها یا کنترل‌ها در حین اجرا.
• تأییدیه‌های برون‌سازمانی: دریافت اطلاعات مکتوب از منابع مستقل.
• محاسبه مجدد و اجرای مجدد: کنترل صحت محاسبات و اجرای مستقل روش‌ها توسط حسابرس.
• روش‌های تحلیلی: تحلیل روابط منطقی بین داده‌های مالی و غیرمالی.

مربوط بودن و قابل اتکا بودن اطلاعات

مربوط بودن یعنی اطلاعات باید به هدف روش حسابرسی یا ادعای مورد نظر مرتبط باشد. برای مثال، آزمون روی اقلام ثبت شده ممکن است برای اثبات وجود آن‌ها مناسب باشد اما برای اثبات کامل بودن ممکن است مرتبط نباشد.

قابل اتکا بودن تحت تأثیر منبع، ماهیت، شرایط کسب و کنترل‌های حاکم بر تهیه و حفظ اطلاعات است. شواهدی که از منابع مستقل برون‌سازمانی به‌دست می‌آید معمولا قابل اتکاتر است و شواهد به‌دست آمده مستقیم توسط حسابرس از روش‌هایی مانند مشاهده نیز قابل اتکاتر از شواهد غیرمستقیم است.

اطلاعات تهیه شده توسط کارشناس واحد تجاری

اگر اطلاعات مورد استفاده در شواهد حسابرسی توسط کارشناس واحد تجاری تهیه شده باشد، حسابرس باید:

• صلاحیت، توانایی‌ها و بی‌طرفی کارشناس را ارزیابی کند.
• با نحوه انجام کار و حوزه تخصص کارشناس آشنا شود.
• مناسب بودن کار کارشناس را به عنوان شواهد حسابرسی بررسی کند.

این ارزیابی شامل بررسی قراردادها، استانداردهای حرفه‌ای و کنترل‌های مرتبط می‌شود.

اطلاعات تهیه شده توسط واحد تجاری و استفاده آن‌ها در حسابرسی

حسابرس باید اطمینان حاصل کند که اطلاعات مورد استفاده برای روش‌های حسابرسی، از نظر صحت و کامل بودن قابل اتکا هستند و در صورت لزوم، شواهد مربوط به این موضوع را کسب کند.

همچنین در برخی موارد، ممکن است اطلاعات تهیه شده برای اهداف دیگر واحد تجاری (مانند گزارش‌های عملکرد) برای حسابرس قابل استفاده باشد اما باید دقت و جزئیات آن‌ها برای اهداف حسابرسی کفایت داشته باشد.

انتخاب اقلام برای آزمون

حسابرس می‌تواند از سه روش زیر برای انتخاب اقلام آزمون استفاده کند:

• رسیدگی 100 درصد اقلام: مناسب برای مواردی که تعداد اقلام کم یا خطر تحریف زیاد است یا فرایندهای خودکار وجود دارد.
• انتخاب اقلام خاص: بر اساس قضاوت حسابرس، شامل اقلام با ارزش بالا، مشکوک، غیرعادی یا دارای سابقه اشتباه.
• نمونه‌گیری حسابرسی: انتخاب نمونه‌هایی که نتایج آن‌ها به کل جامعه تعمیم داده می‌شود.

رسیدگی گزینشی اقلام خاص نمی‌تواند نماینده کل جامعه باشد و نتایج آن قابل تعمیم نیست.

تناقض در شواهد حسابرسی یا تردید در قابل اتکا بودن آن

اگر شواهد به‌دست آمده از منابع مختلف با هم تناقض داشته باشند یا حسابرس نسبت به قابل اتکا بودن آن‌ها تردید کند، باید دلایل تناقض را بررسی و روش‌های حسابرسی را تعدیل کند و اثرات آن بر سایر جنبه‌های حسابرسی را در نظر بگیرد.

جدول خلاصه معیارهای شواهد حسابرسی

نتیجه‌گیری

استاندارد حسابرسی 500 چارچوبی کامل برای کسب، ارزیابی و استفاده از شواهد حسابرسی کافی و مناسب ارائه می‌کند و حسابرس را ملزم می‌سازد تا بر اساس قضاوت حرفه‌ای، با استفاده از روش‌های متنوع و ارزیابی دقیق منابع و کیفیت اطلاعات، اطمینان معقول درباره صورت‌های مالی کسب نماید.