لوگوی تهران حسابتهران حسابحسابداری، مالی و هوش مصنوعی
ورودثبت نام

مقاله

وجه تضمین قرارداد آتی بورس کالا؛ محاسبه کسری و مدیریت اخطار افزایش

تهران حساب
وجه تضمین قرارداد آتی بورس کالا؛ محاسبه کسری و مدیریت اخطار افزایش

وجه تضمین قرارداد آتی بورس کالا مبلغی برای اطمینان از ایفای تعهدات خریدار و فروشنده است؛ مالکیت کالا یا پرداخت کامل ارزش قرارداد را در روز گشایش ایجاد نمی‌کند. اتاق پایاپای هر روز سود و زیان موقعیت‌ها را بر مبنای قیمت تسویه محاسبه و وجوه را میان حساب‌ها منتقل می‌کند. بنابراین موجودی لازم ثابت نیست و با اطلاعیه مشخصات هر نماد، نوسان قیمت و تصمیم کارگزار تغییر می‌کند. این مقاله بر پایه مقررات قابل دسترس تا ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۶ نوشته شده است؛ رقم و مهلت نماد فعال را همیشه از آخرین اطلاعیه بورس و کارگزار خود کنترل کنید.

وجه تضمین قرارداد آتی بورس کالا دقیقاً چیست؟

در تعریف مقررات معاملات کالا، قرارداد آتی تعهد خرید و فروش مقدار معینی کالا در سررسید مشخص است و طرفین باید مبلغی را نزد اتاق پایاپای به‌عنوان تضمین بگذارند. همچنین اتاق پایاپای مجاز است متناسب با تغییرات قیمت، بخشی از وجه تضمین یک طرف را به طرف دیگر منتقل کند؛ این مفهوم در دستورالعمل معاملات کالا و اوراق بهادار مبتنی بر کالا توضیح داده شده است.

وجه تضمین، «پیش‌پرداخت بهای کالا» نیست. مبلغ قرارداد می‌تواند چند برابر تضمین باشد و همین اهرم باعث می‌شود تغییر کوچک قیمت، اثر بزرگی بر موجودی حساب بگذارد. برای خریدار، افزایش قیمت معمولاً سود روزانه و کاهش قیمت زیان روزانه ایجاد می‌کند؛ برای فروشنده برعکس است.

انواع وجه تضمین و تفاوت کاربرد آن‌ها

وجه تضمین اولیه

این مبلغ حداقل لازم برای گشایش هر موقعیت تعهدی باز است. کارگزار باید پیش از ثبت سفارش، واریز وجه تضمین اولیه و هزینه‌های معامله را احراز کند. اصلاحیه هیئت‌مدیره سازمان بورس در ۴ اسفند ۱۴۰۳ تصریح می‌کند که وجه تضمین اولیه حداقل است و کارگزار می‌تواند متناسب با ریسک مشتری، تضمین بیشتری مطالبه کند؛ متن اصلاحیه در مصوبه اصلاح دستورالعمل معاملات قراردادهای آتی آمده است.

وجه تضمین اضافی یا تضمین مازاد

بورس یا کارگزار ممکن است علاوه بر حداقل اولیه، مبلغ نقدی یا غیرنقدی بیشتری مطالبه کند. این مبلغ برای پوشش ریسک نوسان یا شرایط خاص مشتری است و با «زیان روزانه» یکی نیست. مقدار آن باید در مشخصات قرارداد، اطلاعیه کارگزار یا ابلاغ اتاق پایاپای جست‌وجو شود.

وجه تضمین جبرانی

وقتی موجودی محاسبه‌شده از سطح تضمین لازم پایین‌تر می‌رود، مشتری باید مابه‌التفاوت را تأمین کند. در ادبیات عملی به این مطالبه، اخطار افزایش وجه تضمین یا مارجین‌کال گفته می‌شود. اگر در مهلت اعلامی پرداخت انجام نشود، کارگزار طبق ضوابط ملزم به بستن بخشی از موقعیت‌های تعهدی بازِ فاقد پوشش است.

تسویه روزانه چگونه موجودی را تغییر می‌دهد؟

در پایان هر جلسه، قیمت تسویه توسط سازوکار بازار تعیین و سود یا زیان روزانه هر موقعیت محاسبه می‌شود. انتقال وجوه تسویه از حساب عملیاتی مشتری انجام می‌گیرد؛ متن اصلاحی سازمان بورس مقرر کرده است که این نقل‌وانتقال در پایان روز معاملاتی انجام شود و در صورت اختلال فنی، بلافاصله پس از رفع اختلال صورت گیرد.

فرمول ساده برای یک قرارداد چنین است:

سود یا زیان روزانه = (قیمت تسویه امروز − قیمت تسویه دیروز) × اندازه قرارداد × ضریب موقعیت

برای موقعیت فروش، علامت اختلاف قیمت معکوس می‌شود. قیمت تسویه دیروز برای روز نخست، طبق مشخصات نماد و قیمت معامله مبنا تعیین می‌شود. کارمزد و هزینه‌های اعلامی نیز جداگانه از موجودی کم می‌شوند.

فرمول محاسبه کسری وجه تضمین

برای کنترل داخلی، ابتدا «موجودی محاسبه‌شده» را از گزارش کارگزار بگیرید؛ این عدد پس از اعمال سود و زیان روزانه و برداشت‌های مجاز به‌دست می‌آید. سپس:

کسری = حداکثرِ صفر، (وجه تضمین اولیه هر موقعیت × تعداد موقعیت + تضمین نقدی اضافی) − موجودی محاسبه‌شده

مثال آموزشی: فرض کنید دو موقعیت دارید و وجه تضمین اولیه هرکدام ۱۲۰ میلیون ریال است. کارگزار ۲۰ میلیون ریال تضمین نقدی اضافی خواسته و موجودی پس از تسویه روزانه ۱۸۵ میلیون ریال شده است. تضمین لازم ۲۶۰ میلیون ریال است؛ بنابراین کسری ۷۵ میلیون ریال خواهد بود. این اعداد فرضی‌اند و هیچ ارتباطی با رقم جاری نمادها ندارند.

اگر موجودی پس از واریز از حد لازم بیشتر شود، مازاد لزوماً فوری قابل برداشت نیست؛ درخواست برداشت باید از مسیر کارگزار و تأیید اتاق پایاپای انجام شود. ماده‌های اصلاحی دستورالعمل نیز همین محدودیت و ضرورت تأیید را بیان می‌کنند.

پس از دریافت اخطار افزایش چه مهلتی دارید؟

مهلت، ساعت ثابت و یکسانی برای همه نمادها نیست. کارگزار یا اتاق پایاپای زمان دقیق را با توجه به روز معاملاتی، نوع قرارداد و رویه اعلامی ابلاغ می‌کند. متن اصلاحیه ۱۴۰۳ مقرر می‌دارد مشتری باید در مهلت اعلامی، مابه‌التفاوت موجودی محاسبه‌شده تا مجموع وجه تضمین اولیه و تضامین نقدی را واریز کند؛ در غیر این صورت کارگزار باید موقعیت‌های فاقد پوشش را طبق ضوابط بورس ببندد.

سه نکته عملی مهم است:

  • زمان ثبت واریز را با زمان قابل مشاهده‌شدن در حساب اشتباه نگیرید؛ تأخیر بانکی یا اختلال در درگاه می‌تواند مهلت را از بین ببرد.
  • رسید پرداخت، شماره پیگیری و تصویر اخطار را تا پایان تسویه نگهداری کنید.
  • اگر چند موقعیت دارید، از کارگزار بپرسید ترتیب بستن موقعیت‌ها و روش محاسبه کسری چگونه اعمال می‌شود.

سناریوی عملی برای واحد خزانه‌داری

فرض کنید شرکت برای پوشش خرید آینده ماده اولیه، یک موقعیت خرید آتی گرفته است. در ابتدای روز، خزانه‌داری فقط وجه تضمین اولیه را کنار گذاشته است. با افت قیمت، زیان روزانه از حساب کسر و اخطار افزایش صادر می‌شود. اقدام درست این نیست که کل مانده بانکی شرکت را به حساب آتی منتقل کند؛ ابتدا باید مبلغ کسری، هزینه‌های احتمالی، مهلت دقیق و نقدینگی لازم تا سررسید را جداگانه برآورد کند.

یک فایل کنترل روزانه می‌تواند ستون‌های زیر را داشته باشد: نماد و سررسید، تعداد موقعیت، تضمین اولیه هر قرارداد، تضمین اضافی، موجودی ابتدای روز، سود یا زیان تسویه، کارمزد، موجودی پایان روز، کسری، مهلت واریز و مسئول تأیید. این ردپا به تطبیق گزارش کارگزار با دفتر خزانه‌داری و اسناد پرداخت کمک می‌کند.

چک‌لیست پیشگیری از اخطار و بستن اجباری

  1. آخرین مشخصات قرارداد و اطلاعیه تغییر وجه تضمین را پیش از معامله دریافت و بایگانی کنید.
  2. برای هر موقعیت، «حداقل لازم» و «ذخیره نقدینگی احتیاطی» را جدا ثبت کنید.
  3. پس از پایان هر جلسه، قیمت تسویه، سود و زیان و موجودی محاسبه‌شده را با گزارش کارگزار تطبیق دهید.
  4. تقویم مهلت‌های واریز، تعطیلات و زمان تسویه نهایی را در تقویم خزانه‌داری ثبت کنید.
  5. پیش از نزدیک‌شدن به سررسید، اسناد تحویل یا روش تسویه مندرج در مشخصات نماد را بررسی کنید؛ وجه تضمین به‌تنهایی تعهد تحویل را خاتمه نمی‌دهد.
  6. در صورت اختلاف، همان روز از کارگزار گزارش رسمی مانده و مبنای محاسبه را مطالبه کنید و مکاتبات را نگه دارید.

جمع‌بندی

وجه تضمین قرارداد آتی بورس کالا یک عدد ثابت برای تمام دوره نیست؛ ترکیبی از حداقل اولیه، تضمین‌های اضافی و اثر تسویه روزانه است. کلید مدیریت ریسک عملیاتی، محاسبه منظم کسری، شناخت مهلت اعلامی و نگهداری نقدینگی کافی تا سررسید است. مقررات و مشخصات نماد ممکن است تغییر کند، بنابراین این آموزش جایگزین بررسی اطلاعیه جاری بورس، قرارداد با کارگزار یا مشاوره متناسب با وضعیت مالی شرکت نیست.

منابع و مطالعه بیشتر

مطالعه بیشتر

همه مقالات