وجه تضمین اختیار معامله؛ فرمول جاری، کسری حساب و موقعیت فروش

وجه تضمین اختیار معامله مبلغ ثابتی نیست که فقط هنگام فروش قرارداد پرداخت شود و تا سررسید بدون تغییر بماند. فروشنده اختیار، تعهد بالقوه‌ای می‌پذیرد و مبلغ مورد نیاز حساب او با قیمت دارایی پایه، قیمت پایانی اختیار و وضعیت در سود یا در زیان بودن قرارداد تغییر می‌کند. بنابراین پیش از ایجاد موقعیت فروش باید هم وجه تضمین اولیه و هم سناریوی افزایش وجه تضمین لازم را برآورد کرد.

چرا فقط موقعیت فروش به وجه تضمین نیاز دارد؟

خریدار اختیار خرید یا فروش، بهای اختیار یا «پرمیوم» را می‌پردازد و درباره اعمال قرارداد حق انتخاب دارد. فروشنده در مقابل، در صورت تخصیص و اعمال باید تعهد قرارداد را ایفا کند؛ ازاین‌رو وجه تضمین از دارنده موقعیت باز فروش مطالبه می‌شود. مطابق دستورالعمل معاملات اختیار و ضوابط پیوست آن، وجه تضمین برای جلوگیری از امتناع فروشنده از انجام تعهد نزد کارگزار قرار می‌گیرد و متناسب با تغییرات بازار به‌روزرسانی می‌شود.

اگر سفارش فروش صرفاً یک موقعیت خرید موجود در همان نماد را ببندد، موقعیت باز فروش تازه‌ای شکل نمی‌گیرد و وجه تضمین اولیه جدید لازم نیست. ملاک محاسبات پایان روز نیز خالص موقعیت‌های هر نماد است، نه جمع ساده تمام خریدها و فروش‌ها.

اصلاح مرداد ۱۴۰۴ و وضعیت ضرایب تا مرداد ۱۴۰۵

اصلاحیه شماره ۱۲۲/۱۷۹۲۴۴ هیئت‌مدیره سازمان بورس در ۴ مرداد ۱۴۰۴، برابر با ۲۶ ژوئیه ۲۰۲۵، مبنای محاسبه وجوه تضمین اولیه و لازم اختیار خرید را اصلاح کرد. اجرای روش تازه در بازار مشتقه بورس تهران از ۱۱ مرداد ۱۴۰۴ و براساس اطلاعیه فرابورس ایران در آن بازار از ۱۸ مرداد ۱۴۰۴ آغاز شد.

در جست‌وجوی انجام‌شده تا ۱۰ مرداد ۱۴۰۵، برابر با ۱ اوت ۲۰۲۶، ابلاغ عمومی جدیدتری که اصل این فرمول را جایگزین کند یافت نشد. در یک مشخصات قرارداد منتشرشده بورس تهران در ۱۹ خرداد ۱۴۰۵، ضرایب A و B به‌ترتیب ۲۰ و ۱۰ درصد، نسبت حداقل وجه تضمین ۷۰ درصد و ضریب گردکردن ۱۰٬۰۰۰ ریال اعلام شده است. این اعداد همیشگی نیستند؛ اتاق پایاپای می‌تواند ضرایب، نسبت حداقل، گردکردن یا وجه تضمین اضافی را تعیین کند. پس مشخصات همان قرارداد، مرجع نهایی سفارش واقعی است.

فرمول وجه تضمین اختیار معامله چگونه خوانده می‌شود؟

نمادهای مورد نیاز

• P0: قیمت فروش هر واحد اختیار هنگام ایجاد موقعیت فروش
• Pc: قیمت پایانی هر واحد اختیار در محاسبات پایان روز
• S: قیمت مبنای دارایی پایه
• K: قیمت اعمال
• N: اندازه قرارداد؛ برای مثال ۱٬۰۰۰ سهم
• A و B: ضرایب اعلام‌شده در مشخصات قرارداد
• D: مبلغ در زیان بودن قرارداد، پس از ضرب اختلاف قیمت در اندازه قرارداد

«مقدار در زیان بودن» به زیان تحقق‌یافته فروشنده اشاره ندارد. این عبارت همان فاصله قرارداد از وضعیت بی‌تفاوت در سمت خارج از سود است:

D اختیار خرید = max(K − S, 0) × N

D اختیار فروش = max(S − K, 0) × N

وجه تضمین اولیه

برای ایجاد یک موقعیت فروش، دو عدد زیر محاسبه می‌شود و عدد بزرگ‌تر، پس از اعمال ضریب گردکردن، وجه تضمین اولیه است:

شاخه اول = (P0 × N) + (A × S × N) − D

شاخه دوم = (P0 × N) + (B × K × N)

وجه تضمین اولیه = max(شاخه اول، شاخه دوم)

وجه تضمین لازم در پایان روز

ساختار محاسبه یکسان است، اما قیمت فروش اولیه با قیمت پایانی اختیار جایگزین می‌شود:

وجه تضمین لازم = max[(Pc × N) + (A × S × N) − D، (Pc × N) + (B × K × N)]

تفاوت P0 و Pc توضیح می‌دهد که چرا وجه تضمین لازم روز بعد می‌تواند با مبلغ مسدودشده هنگام فروش تفاوت محسوسی داشته باشد.

مثال عددی فروش اختیار خرید

فرض کنید قیمت مبنای سهم ۱٬۰۰۰ ریال، قیمت اعمال اختیار خرید ۱٬۱۰۰ ریال، پرمیوم فروش ۸۰ ریال و اندازه قرارداد ۱٬۰۰۰ سهم است. ضرایب A و B را به‌ترتیب ۲۰ و ۱۰ درصد در نظر می‌گیریم. چون اختیار خرید ۱۰۰ ریال در زیان است، D برابر ۱۰۰٬۰۰۰ ریال می‌شود.

• شاخه اول: ۸۰٬۰۰۰ + ۲۰۰٬۰۰۰ − ۱۰۰٬۰۰۰ = ۱۸۰٬۰۰۰ ریال
• شاخه دوم: ۸۰٬۰۰۰ + ۱۱۰٬۰۰۰ = ۱۹۰٬۰۰۰ ریال

وجه تضمین اولیه این قرارداد ۱۹۰٬۰۰۰ ریال است. حال اگر قیمت سهم به ۱٬۲۰۰ ریال و قیمت پایانی اختیار به ۲۳۰ ریال برسد، قرارداد اختیار خرید در سود قرار می‌گیرد و D صفر می‌شود. شاخه اول وجه تضمین لازم به ۴۷۰٬۰۰۰ ریال و شاخه دوم به ۳۴۰٬۰۰۰ ریال می‌رسد؛ بنابراین وجه تضمین لازم ۴۷۰٬۰۰۰ ریال خواهد بود. افزایش هم‌زمان قیمت سهم، قیمت اختیار و حذف کسر D علت جهش مبلغ است.

سناریوی کوتاه اختیار فروش

برای اختیار فروشی با S برابر ۱٬۲۰۰، K برابر ۱٬۰۰۰، Pc برابر ۶۰ ریال و N برابر ۱٬۰۰۰، مبلغ D معادل ۲۰۰٬۰۰۰ ریال است. دو شاخه به‌ترتیب ۱۰۰٬۰۰۰ و ۱۶۰٬۰۰۰ ریال می‌شوند؛ پس وجه تضمین لازم ۱۶۰٬۰۰۰ ریال است. اگر سهم به ۹۰۰ ریال افت و قیمت اختیار به ۱۶۰ ریال افزایش یابد، D صفر و وجه لازم به ۳۴۰٬۰۰۰ ریال می‌رسد. این مثال نشان می‌دهد ورود قرارداد فروش به محدوده سود برای خریدار، تعهد فروشنده را سنگین‌تر می‌کند.

تفاوت وجه تضمین اولیه، لازم و حداقل

• وجه تضمین اولیه: مبلغ لازم برای ثبت سفارشی است که موقعیت فروش را افزایش می‌دهد.
• وجه تضمین لازم: مبلغی است که براساس خالص موقعیت‌ها و قیمت‌های پایان هر روز دوباره محاسبه می‌شود.
• حداقل وجه تضمین: آستانه صدور اخطار است. با نسبت ۷۰ درصد، حداقل وجه برابر ۷۰ درصد وجه تضمین لازم خواهد بود.

در مثال اختیار خرید، حداقل وجه تضمین ۳۲۹٬۰۰۰ ریال است. اگر موجودی حساب ۳۰۰٬۰۰۰ ریال باشد، حساب ۲۹٬۰۰۰ ریال پایین‌تر از آستانه اخطار قرار دارد؛ اما برای رفع کسری باید موجودی به وجه تضمین لازم روز قبل، یعنی ۴۷۰٬۰۰۰ ریال، برسد. در نتیجه مبلغ جبرانی ۱۷۰٬۰۰۰ ریال است، نه فقط ۲۹٬۰۰۰ ریال. کارمزدها، سایر موقعیت‌ها و مانده قابل استفاده می‌توانند عدد واقعی حساب را تغییر دهند.

اخطار کسری وجه چه پیامدی دارد؟

1. اتاق پایاپای پس از پایان معاملات، وجه تضمین لازم و حداقل هر قرارداد را اعلام می‌کند و کارگزار وضعیت حساب مشتری را می‌سنجد.
2. اگر موجودی حساب عملیاتی از حداقل کمتر باشد، کارگزار باید حداکثر پیش از آغاز جلسه معاملاتی روز بعد اخطار افزایش وجه تضمین را طبق قرارداد مشتری ارسال کند.
3. مشتری باید در مهلت قرارداد کارگزاری و حداکثر تا یک ساعت پیش از پایان جلسه روز بعد، موجودی را تا وجه تضمین لازم روز قبل افزایش دهد یا به‌اندازه کافی از موقعیت‌های باز بکاهد.
4. اگر کسری جبران نشود، کارگزار باید تا پایان همان جلسه رأساً بخشی از موقعیت‌های باز را ببندد. افزایش موقعیت فروش نیز تا زمان جبران تضامین امکان‌پذیر نیست.

بستن اجباری الزاماً در قیمت دلخواه مشتری انجام نمی‌شود و ممکن است نقدشوندگی یا فاصله قیمت‌های خرید و فروش نتیجه را نامطلوب کند. وجه تضمین نیز سقف زیان فروشنده نیست؛ زیان اقتصادی موقعیت فروش، به‌ویژه فروش بدون پوشش اختیار خرید، می‌تواند از مبلغ مسدودشده بیشتر باشد.

چک‌لیست پیش از گرفتن موقعیت فروش آپشن

1. اندازه قرارداد، قیمت اعمال، تاریخ سررسید و نوع اختیار را از مشخصات رسمی بخوانید.
2. A، B، نسبت حداقل وجه تضمین، ضریب گردکردن و هر وجه تضمین اضافی را ثبت کنید.
3. دو شاخه فرمول را جداگانه حساب کنید؛ انتخاب یک شاخه بدون مقایسه با کف B خطاست.
4. حداقل سه سناریو برای قیمت دارایی پایه و پرمیوم اختیار بسازید: حرکت عادی، ورود قرارداد به سود و حرکت شدید نامطلوب.
5. برای کسری احتمالی، موجودی آزاد بالاتر از وجه اولیه نگه دارید و زمان‌بندی اخطار کارگزاری را بدانید.
6. اگر موقعیت پوشش‌داده‌شده یا اسپرد دارید، از شناسایی آن توسط زیرساخت معاملاتی مطمئن شوید. ضوابط، فروش اختیار خرید پوشش‌داده‌شده با سهم پایه را در صورت اعلام مشتری و مسدودشدن سهم بدون وجه تضمین لازم می‌شناسد؛ اجرای فنی و آزادسازی سهم به تأیید کارگزار و تأمین تضامین وابسته است.
7. عدد نهایی نمایش‌داده‌شده در پنل کارگزاری را با محاسبه خود تطبیق دهید؛ خالص‌سازی راهبردها، گردکردن و وجه اضافی ممکن است نتیجه را تغییر دهد.

سه خطای رایج در محاسبه

نخست، استفاده از آخرین قیمت سهم به‌جای «قیمت مبنا»ی مورد استفاده بورس است. دوم، فراموش‌کردن ضرب پرمیوم و فاصله در زیان بودن در اندازه قرارداد است. سوم، ثابت فرض‌کردن ضرایب ۲۰ و ۱۰ درصد یا نسبت ۷۰ درصد برای همه قراردادها و همه زمان‌هاست. این اعداد در نمونه‌های جاری دیده می‌شوند، اما اختیار تعیین و تغییر آن‌ها با اتاق پایاپای است.

محاسبه دستی برای سنجش ظرفیت نقدی و آزمون سناریو مفید است، ولی جای مشخصات رسمی قرارداد و عدد اعلامی اتاق پایاپای را نمی‌گیرد. فروشنده باید علاوه بر وجه ورود، توان تحمل افزایش روزانه تعهد و تأمین وجه در مهلت مقرر را نیز ارزیابی کند. این توضیحات آموزشی است و توصیه شخصی برای ایجاد یا نگهداری موقعیت معاملاتی محسوب نمی‌شود.

منابع و مطالعه بیشتر

• دستورالعمل معاملات قرارداد اختیار معامله و ضوابط وجه تضمین — هیئت‌مدیره سازمان بورس و اوراق بهادار؛ نسخه سند بازنشرشده، اصلاحیه ابلاغی ۱۴۰۴/۰۵/۰۴
• نحوه محاسبه وجه تضمین در قراردادهای اختیار معامله — بورس۲۴ به نقل از فرابورس ایران؛ بازنشر ویستا، ۱۴۰۴/۰۵/۱۴؛ تاریخ اجرا ۱۴۰۴/۰۵/۱۸
• آغاز دوره معاملاتی اختیار خرید و فروش وتجارت با سررسید شهریور ۱۴۰۵ — مدیریت عملیات بازار بورس تهران؛ بازنشر پیام ناظر در بورس‌تریدر، ۱۴۰۵/۰۳/۱۹