خلاصهای جامع از استاندارد حسابرسی 530 و نمونهگیری حسابرسی
استاندارد حسابرسی 530: نمونهگیری حسابرسی
کلیات
دامنه کاربرد: این استاندارد زمانی کاربرد دارد که حسابرس تصمیم میگیرد از نمونهگیری حسابرسی برای اجرای روشهای حسابرسی استفاده کند. شامل کاربرد نمونهگیری آماری و غیرآماری در طراحی و انتخاب نمونه، اجرای آزمون کنترلها و جزئیات و ارزیابی نتایج نمونه میشود.
ارتباط با استانداردهای دیگر: این استاندارد مکمل استاندارد حسابرسی 500 است که مسئولیت طراحی و اجرای روشهای حسابرسی برای کسب شواهد کافی و مناسب را بر عهده حسابرس میگذارد و نمونهگیری را به عنوان یکی از روشهای انتخاب اقلام معرفی میکند.
تاریخ اجرا: لازمالاجرا از دوره مالی شروع شده از اول فروردین 1395 و پس از آن.
هدف: دستیابی به مبنای معقول برای نتیجهگیری درباره کل جامعه مورد آزمون از طریق نمونه انتخاب شده.
تعاریف کلیدی
- استثنایی: تحریف یا انحرافی که نماینده کل جامعه نیست.
- تحریف قابل تحمل: مبلغی که حسابرس تعیین میکند و تلاش دارد با اطمینان مناسب ثابت کند تحریف واقعی در جامعه از آن بیشتر نیست.
- جامعه: کل مجموعه دادههایی که نمونه از آن انتخاب میشود.
- خطر غیر نمونهگیری: خطر نتیجهگیری نادرست به دلایل غیر وابسته به نمونهگیری، مانند روش نامناسب یا تفسیر نادرست شواهد.
- خطر نمونهگیری: احتمال نتیجهگیری نادرست بر اساس نمونه نسبت به کل جامعه، که منجر به دو نوع خطا میشود:
- ارزیابی بیش از حد اثربخشی کنترلها یا عدم تشخیص تحریف بااهمیت (خطای نوع اول)
- ارزیابی کمتر از حد اثربخشی کنترلها یا تشخیص نادرست تحریف بااهمیت (خطای نوع دوم)
- طبقهبندی: تقسیم جامعه به زیرمجموعههایی با ویژگیهای مشابه، معمولاً ارزش پولی.
- نسبت انحراف قابل تحمل: نسبت انحراف از کنترلهای داخلی که حسابرس تعیین میکند و تلاش دارد با اطمینان مناسب آن را رعایت کند.
- نمونهگیری آماری: انتخاب تصادفی اقلام و استفاده از نظریه احتمالات برای ارزیابی نتایج نمونه و اندازهگیری خطر نمونهگیری.
- نمونهگیری غیرآماری: نمونهگیری بدون استفاده از روشهای آماری و احتمالات.
- نمونهگیری حسابرسی: اجرای روشهای حسابرسی بر روی بخشی از اقلام جامعه به نحوی که هر واحد شانس انتخاب شدن داشته باشد و مبنای معقولی برای نتیجهگیری درباره کل جامعه فراهم شود.
- واحد نمونهگیری: هر قلم یا جزء تشکیلدهنده جامعه.
الزامات استاندارد
طراحی نمونه، اندازه نمونه و انتخاب اقلام
- حسابرس باید هدف روش حسابرسی و ویژگیهای جامعه را هنگام طراحی نمونه در نظر بگیرد.
- اندازه نمونه باید به گونهای تعیین شود که خطر نمونهگیری به سطح قابل قبول کاهش یابد.
- انتخاب اقلام نمونه باید طوری باشد که هر واحد نمونهگیری شانس انتخاب شدن داشته باشد.
اجرای روشهای حسابرسی
- روشهای حسابرسی مناسب برای هر قلم انتخاب شده اجرا شود.
- اگر روش مورد نظر قابل اجرا نباشد، باید روی قلم جایگزین اجرا شود.
- عدم امکان اجرای روشهای طراحی شده یا جایگزین، در آزمون کنترلها به عنوان انحراف و در آزمون جزئیات به عنوان تحریف تلقی میشود.
ماهیت و علت انحرافها و تحریفها
- حسابرس باید علت و ماهیت هر انحراف یا تحریف را پیجویی و اثر آن را بر هدف روش حسابرسی ارزیابی کند.
- در موارد استثنایی، باید با روشهای بیشتر اطمینان یابد که انحراف نماینده جامعه نیست.
تعمیم تحریفها
- در آزمون جزئیات، تحریفهای کشف شده باید به کل جامعه تعمیم داده شوند.
- تحریف استثنایی ممکن است مستثنا شود، ولی اثر آن باید در ارزیابی کلی لحاظ شود.
- در آزمون کنترلها، تعمیم انحرافها ضروری نیست زیرا نسبت انحراف نمونه همان نسبت جامعه است.
ارزیابی نتایج نمونهگیری حسابرسی
- ارزیابی نتایج نمونه و اینکه آیا نمونهگیری پایه معقولی برای نتیجهگیری درباره جامعه فراهم میکند یا خیر.
- در صورت عدم کفایت نمونهگیری، ممکن است لازم باشد:
- از مدیران درخواست رسیدگی و اصلاح شود.
- روشهای حسابرسی مجدداً طراحی و تعداد نمونه افزایش یابد.
توضیحات کاربردی
خطر غیر نمونهگیری
مثالها شامل استفاده از روشهای نامناسب یا تفسیر نادرست شواهد و عدم تشخیص تحریف یا انحراف است.
واحد نمونهگیری
ممکن است اقلام فیزیکی مانند رسید بانکی یا واحدهای پولی مانند مانده حسابهای دریافتنی باشند.
تحریف قابل تحمل
حسابرس در طراحی نمونه این مبلغ را تعیین میکند تا با در نظر گرفتن تحریفهای کشف نشده احتمالی، سطح اطمینان مناسب حاصل شود.
طراحی نمونه
- نمونهگیری حسابرسی به حسابرس امکان میدهد درباره ویژگیهای اقلام نمونه شواهد کسب کند و نتیجهگیری درباره جامعه داشته باشد.
- طراحی نمونه باید هدف آزمون و ترکیب مناسبی از روشهای حسابرسی را در نظر بگیرد.
- حسابرس باید اطمینان یابد جامعه نمونه به طور کامل شناسایی شده است.
- هدف روش حسابرسی باید در ارزیابی انحرافها و تعمیم تحریفها صریح باشد.
- طبقهبندی جامعه یا انتخاب برحسب ارزش نسبی ممکن است مناسب باشد.
- تصمیم بین نمونهگیری آماری یا غیرآماری به قضاوت حسابرس بستگی دارد.
اندازه نمونه
- هرچه خطر نمونهگیری قابل قبول کمتر باشد، اندازه نمونه باید بزرگتر باشد.
- اندازه نمونه میتواند با فرمول آماری یا قضاوت حرفهای تعیین شود.
- عوامل مؤثر بر اندازه نمونه در پیوستهای 2 و 3 توضیح داده شده است.
انتخاب اقلام برای آزمون
- در نمونهگیری آماری، هر واحد شانس مشخصی برای انتخاب دارد.
- در نمونهگیری غیرآماری، انتخاب اقلام بر اساس قضاوت است.
- روشهای اصلی انتخاب نمونه عبارتند از انتخاب تصادفی، منظم و بیقاعده (استفاده از انتخاب بیقاعده در نمونهگیری آماری مجاز نیست).
اجرای روشهای حسابرسی
- اجرای روش حسابرسی جایگزین در مواقعی که روش اصلی قابل اجرا نیست.
- مثال: در صورت عدم دسترسی به مدارک، قلم به عنوان انحراف یا تحریف تلقی میشود.
ماهیت و علت انحرافها و تحریفها
- بررسی ویژگیهای مشترک انحرافها برای تشخیص نشانههای احتمالی تقلب.
- گسترش آزمونها به اقلام دارای ویژگی مشترک.
تعمیم تحریفها
- تعمیم تحریف نمونه به کل جامعه برای ارزیابی کلی میزان تحریف.
- استثنا کردن تحریف استثنایی در تعمیم با رعایت اثرات آن.
- در آزمون کنترلها تعمیم لازم نیست.
ارزیابی نتایج نمونهگیری
- در آزمون کنترلها، افزایش نسبت انحراف نمونه میتواند خطر تحریف را افزایش دهد مگر شواهد بعدی خلاف آن را نشان دهد.
- در آزمون جزئیات، مجموع تحریف تعمیمیافته و استثنایی بهترین برآورد تحریف واقعی است.
- اگر مجموع تحریف از تحریف قابل تحمل بیشتر باشد، نمونهگیری نمیتواند مبنای معقول برای نتیجهگیری باشد.
- امکان افزایش اندازه نمونه یا استفاده از روشهای بیشتر برای کاهش خطر نمونهگیری وجود دارد.
پیوستها
پیوست 1: طبقهبندی و انتخاب برحسب ارزش نسبی
- طبقهبندی: تقسیم جامعه به زیرجامعههای مشابه برای کاهش تغییرپذیری و اندازه نمونه و افزایش کارایی.
- در آزمون جزئیات، طبقهبندی معمولاً بر اساس ارزش پولی یا ویژگیهای خطرناکتر انجام میشود.
- نتایج نمونهگیری هر طبقه فقط به همان طبقه تعمیم مییابد و ترکیب نتایج برای کل جامعه انجام میشود.
- تقسیم مانده حساب یا گروه معاملات به چند طبقه و تعمیم جداگانه تحریفها به هر طبقه.
- انتخاب برحسب ارزش نسبی: تعریف واحد نمونهگیری به عنوان واحد پولی و انتخاب نمونه به گونهای که اقلام با ارزش پولی بیشتر شانس انتخاب بیشتری داشته باشند، که باعث افزایش کارایی و کاهش اندازه نمونه میشود.
پیوست 2: عوامل مؤثر بر اندازه نمونه در آزمون کنترلها
| عامل | اثر بر اندازه نمونه | توضیحات |
|---|---|---|
| افزایش میزان اتکای حسابرس بر کنترلهای مرتبط | افزایش | هرچه اطمینان بیشتر باشد، ارزیابی خطر تحریف پایینتر و اندازه نمونه بزرگتر میشود. |
| افزایش نسبت انحراف قابل تحمل | کاهش | نسبت انحراف قابل تحمل پایینتر به معنی نیاز به نمونه بزرگتر است. |
| افزایش نسبت انحراف مورد انتظار جامعه | افزایش | افزایش نسبت انحراف مورد انتظار نیاز به نمونه بزرگتر برای برآورد دقیقتر دارد. |
| افزایش سطح اطمینان مورد نظر حسابرس | افزایش | سطح اطمینان بالاتر به نمونه بزرگتر نیاز دارد. |
| افزایش تعداد واحدهای نمونهگیری در جامعه | تأثیر قابل اغماض | اثر در جوامع بزرگ اندک است، در جوامع کوچک نمونهگیری ممکن است کارایی نداشته باشد. |
پیوست 3: عوامل مؤثر بر اندازه نمونه در آزمون جزئیات
| عامل | اثر بر اندازه نمونه | توضیحات |
|---|---|---|
| افزایش ارزیابی حسابرس از خطر تحریف بااهمیت | افزایش | خطر بالاتر نیازمند نمونه بزرگتر برای کاهش خطر عدم کشف است. |
| افزایش استفاده از سایر آزمونهای محتوا | کاهش | هرچه اتکا به سایر آزمونها بیشتر باشد، اندازه نمونه کمتر میشود. |
| افزایش سطح اطمینان مورد نظر حسابرس | افزایش | سطح اطمینان بالاتر نیازمند نمونه بیشتر است. |
| افزایش تحریف قابل تحمل | کاهش | تحریف قابل تحمل بیشتر نیاز به نمونه کمتر دارد. |
| افزایش میزان تحریفهای مورد انتظار | افزایش | تحریف مورد انتظار بیشتر نیازمند نمونه بزرگتر است. |
| طبقهبندی جامعه در موارد مقتضی | کاهش | طبقهبندی مناسب میتواند اندازه نمونه کل را کاهش دهد. |
| تعداد واحدهای نمونهگیری در جامعه | تأثیر قابل اغماض | اثر در جوامع بزرگ ناچیز و در جوامع کوچک نمونهگیری ممکن است ناکارآمد باشد. |
پیوست 4: روشهای انتخاب نمونه
- انتخاب تصادفی: با استفاده از برنامههای تولید اعداد تصادفی یا جداول اعداد تصادفی.
- انتخاب منظم: تعیین فاصله نمونهگیری (مثلاً هر پنجاهمین واحد) و انتخاب بر اساس نقطه شروع تصادفی؛ باید از همراستایی ساختار جامعه با فاصله نمونهگیری جلوگیری شود.
- نمونهگیری برحسب واحد پولی: نوعی انتخاب برحسب ارزش نسبی که اندازه، انتخاب و ارزیابی نمونه را بر اساس مبالغ پولی انجام میدهد.
- انتخاب بیقاعده: انتخاب بدون پیروی از روش قاعدهمند؛ باید از هرگونه جانبداری پرهیز شود و استفاده از این روش در نمونهگیری آماری مجاز نیست.
- انتخاب قطعهای: انتخاب دستههای مجاور اقلام؛ معمولاً برای نتیجهگیری معتبر درباره کل جامعه مناسب نیست و به ندرت در نمونهگیری حسابرسی استفاده میشود.